Deniz yoluyla eşya taşıma sözleşmeleri, taşıyanın bir ücret (navlun) karşılığında eşyayı deniz yoluyla bir yerden başka bir yere taşımayı ve varış yerinde hak sahibine teslim etmeyi üstlendiği sözleşmelerdir. Bu sözleşmeler sadece “eşyayı taşımak” değil, aynı zamanda eşyanın korunması, istifi ve emniyetli şekilde muhafaza edilmesi yükümlülüklerini de içerir.
Bu sözleşmelerde iki ana taraf bulunur:
- Taşıyan: Eşyayı taşımayı üstlenen kişi (genellikle donatan veya gemi işletme müteahhidi).
- Taşıtan: Eşyanın taşınması için navlun ödemeyi üstlenen kişi.
– Navlun sözleşmesi
Navlun sözleşmesi, deniz ticaret hukukunun en yaygın sözleşme tipidir. TTK m. 1131 uyarınca navlun sözleşmeleri iki ana türe ayrılır:
1. Kırkambar Sözleşmesi
Eğer geminin tamamı veya belirli bir bölmesi değil de, sadece belirli bir yükün (örneğin 100 koli beyaz eşya) taşınması söz konusuysa bu bir “kırkambar” sözleşmesidir. Genellikle tarifeli sefer yapan gemilerde ve parsiyel taşımacılıkta kullanılır. Taşıyan, geminin geri kalan kısımlarını dilediği diğer yüklerle doldurma hakkına sahiptir.
2. Çarter (Charter) Sözleşmesi
Geminin tamamının veya bir kısmının (ambarının) belirli bir sefer veya süre için taşıtana tahsis edildiği sözleşmelerdir. Kırkambar sözleşmesinden en büyük farkı, geminin alanının tahsis edilmesidir.
Çarter Sözleşmesi Türleri
Çarter sözleşmeleri, geminin kontrolünün ve ticari yönetiminin kimde olacağına göre çeşitlenir. Uygulamada en sık karşılaşılan türler şunlardır:
- Sefer Çarteri (Voyage Charter): Geminin bir veya birden fazla sefer için taşıtana tahsis edilmesidir. Taşıtan, geminin belirli bir limandan diğerine gitmesi için navlun öder. Geminin teknik ve ticari yönetimi tamamen donatandadır.
- Zaman Çarteri (Time Charter): Geminin belirli bir süre boyunca (6 ay, 1 yıl vb.) taşıtanın emrine verilmesidir. Bu sürede gemi adamlarının ücretlerini donatan öderken, yakıt ve liman masrafları gibi değişken giderler genellikle zaman çartereri (taşıtan) tarafından karşılanır.
- Çıplak Gemi Kiralaması (Bareboat Charter): Burada sadece gemi (ekipsiz ve yakıtsız) kiralanır. Kiracı, geminin hem teknik hem ticari yönetimini üstlenir ve kendi mürettebatını gemiye yerleştirir.
Konşimento
Konşimento, teknik olarak bir sözleşme değil, taşıyan tarafından düzenlenen ve taşıma sözleşmesinin varlığına kanıt teşkil eden bir kıymetli evraktır. Deniz ticaretinde “yükün tapusu” olarak adlandırılır.
Konşimentonun Üç Temel Fonksiyonu:
- Makbuz Fonksiyonu: Taşıyanın yükü sağlam ve tam olarak teslim aldığını teyit eder.
- Taşıma Sözleşmesinin Kanıtı: Taşıyan ile taşıtan arasındaki anlaşmanın şartlarını (navlun miktarı, varış limanı vb.) gösterir.
- Eşyayı Temsil Etme Yetkisi: Konşimento kimin elindeyse, varış limanında yükü teslim alma yetkisi o kişidedir. Bu özelliği sayesinde yük, gemi yoldayken dahi el değiştirebilir (satılabilir).
– Deniz yoluyla eşya taşıma sözleşmeleri
Deniz Yoluyla Eşya Taşıma Sözleşmelerinde Sorumluluk
Eşya taşıma sözleşmeleri imzalandığı andan itibaren taşıyanın “borca aykırılık” ve “özen” yükümlülüğü başlar. Taşıyan;
- Gemiyi sefere hazır tutmak (Denize elverişlilik),
- Yükü usulüne uygun istiflemek (Yüke elverişlilik),
- Yükü gecikmeksizin varış noktasına ulaştırmak zorundadır.
Eğer yükte bir hasar veya kayıp meydana gelirse, taşıyanın sorumluluğu gündeme gelir. Ancak deniz hukukuna özgü “teknik kusur” veya “denizde kurtarma” gibi durumlarda taşıyanın sorumluluktan kurtulma halleri mevcuttur. Bu karmaşık dengeler nedeniyle, sözleşme aşamasında FIOS (Free In Out Stowed) gibi özel klozların eklenmesi ve sorumluluk sınırlarının net belirlenmesi, ileride doğabilecek milyon dolarlık tazminat davalarının önüne geçer.
Deniz ticareti sözleşmeleri, uluslararası standart formlar (BIMCO sözleşmeleri gibi) üzerinden yürütülse de, her somut olayın özelliklerine göre özelleştirilmelidir.