Deniz ticareti, yalnızca gemilerin açık denizlerde gerçekleştirdiği seyir faaliyetlerinden ibaret değildir. Bir deniz taşıma operasyonunun başarısı, güvenliği ve hızı, geminin karayla temas ettiği nokta olan limanlardaki operasyonel süreçlerin kalitesine doğrudan bağlıdır. Gemilerin limana emniyetli bir şekilde yanaşması, yüklerin yüklenmesi, boşaltılması, geçici olarak depolanması ve gemilere verilen lojistik desteklerin tamamı hukuki bir zeminde yürütülür. Bu zemini oluşturan mekanizma ise Liman Hizmet Sözleşmesi’dir.
Türk Ticaret Kanunu (TTK), Türk Borçlar Kanunu (TBK) ve Limanlar Yönetmeliği çerçevesinde şekillenen liman hizmet sözleşmeleri, denizcilik sektörünün en dinamik ve operasyonel riskleri en yüksek alanlarından birini düzenler.
Liman Sözleşmesi Nedir?
Liman hizmet sözleşmesi; liman işleticisi (port operator) ile gemiyi işleten taraf (donatan, kiracı veya acentesi) ya da yük sahibi arasında yapılan; geminin limana yanaşması, yükün elleçlenmesi, depolanması, kılavuzluk, römorkaj ve atık alımı gibi hizmetlerin bir bedel (liman tarifesi) karşılığında sunulmasını konu alan bir sözleşmedir.
Hukuki Niteliği: Bu sözleşme, tek bir borç ilişkisinden ziyade içerisinde birden fazla sözleşme tipinin unsurlarını barındıran Karma Nitelikli (Kendisine Özgü – Sui Generis) bir sözleşmedir. Sözleşmenin içeriğine göre şu hukuki yapılar bir arada bulunur:
- Yükün yüklenmesi ve boşaltılması (elleçleme) aşamasında Eser Sözleşmesi,
- Yükün liman ambarlarında veya antrepolarında bekletilmesi aşamasında Saklama (Vedia) Sözleşmesi,
- Gemiye sağlanan su, elektrik, atık alımı ve güvenlik gibi hizmetlerde ise Hizmet ve İstisna Sözleşmesi hükümleri kıyasen uygulama alanı bulur.
Liman İşleticisinin Sorumluluğu
Liman işleticisi, liman sahasına giren gemilerin ve teslim aldığı yüklerin güvenliğinden birinci derecede sorumludur. Bu sorumluluk, hem sözleşmesel yükümlülüklere hem de genel kusur sorumluluğuna dayanır.
- Yük Karşısındaki Sorumluluk: Liman işleticisi, gemiden tahliye edilen veya gemiye yüklenmek üzere liman sahasına getirilen malları teslim aldığı andan itibaren koruma ve gözetim yükümlülüğü (custody) altına girer. Bu süreçte yükün çalınması, yangın çıkması, ıslanması veya elleçleme sırasında düşürülerek hasar görmesi durumunda işletici, kusursuz olduğunu ispat edemedikçe zararı tazmetmekle yükümlüdür.
- Sorumluluk Muafiyetleri ve Tarifeler: Liman işleticileri, hazırladıkları ve Liman Başkanlığı tarafından onaylanan “Liman Hizmet Tarifeleri” (Port Tariffs) içerisine genellikle sorumluluk sınırlama klozları eklerler. Ancak Türk Borçlar Kanunu uyarınca, işleticinin ağır kusuru veya kastı nedeniyle meydana gelen zararlarda bu sorumluluk sınırlandırmaları geçersiz kabul edilir.
Geminin Rıhtıma Yanaşma Hakkı
Bir geminin liman hizmetlerinden yararlanabilmesi için öncelikle rıhtıma emniyetli bir şekilde yanaşması (berthing) gerekir. Bu durum, çarter sözleşmelerinde yer alan ünlü “Safe Port” (Güvenli Liman) ilkesiyle doğrudan bağlantılıdır.
- Yanaşma Hakkı: Gemi, liman otoritesine (Liman Başkanlığı) ve liman işletmesine yaptığı usulüne uygun bildirimler (Notice of Readiness – NOR veya ETA beyanları) sonrasında, limanın fiziki kapasitesi ve yanaşma planı doğrultusunda rıhtıma kabul edilir.
- Liman İşleticisinin Güvenli Rıhtım Sağlama Borcu: Liman işleticisi, geminin yanaşacağı rıhtımın ve liman içinin deniz derinliğinin (draft), geminin tonajına ve fiziki yapısına uygun olduğunu garanti etmek zorundadır. Rıhtımdaki usturmaçaların (fender) eksik olması, rıhtım dibindeki gizli bir engelin (enkaz, kaya vb.) geminin karinasına zarar vermesi veya derinlik beyanının yanlış olması nedeniyle geminin karaya oturması durumlarında meydana gelen tüm tekne hasarlarından liman işleticisi sorumlu tutulur.
Depolama ve Elleçleme
Liman hizmetlerinin merkezini Elleçleme (Stevedoring) ve Depolama (Warehousing/Storage) operasyonları oluşturur.
1. Elleçleme (Yükleme ve Boşaltma)
Yükün vinçler (gantry cranes) ve liman personeli vasıtasıyla gemiden rıhtıma veya rıhtımdan gemiye aktarılması sürecidir.
- Vinchman Kusuru: Konteynerin gemiye yüklenirken sert bırakılması sonucu deforme olması veya gemi ambar kapağına çarparak hem gemiye hem yüke zarar vermesi tipik bir elleçleme hasarıdır. Burada liman personeli (stevedore) kusurlu hareket ettiği için zarar doğrudan liman işletmesine fatura edilir.
2. Depolama ve Ardiye Hizmetleri
Gemiden indirilen yüklerin gümrük işlemleri veya aktarma (transshipment) için liman sahasındaki açık/kapalı alanlarda bekletilmesidir. Liman işleticisi bu aşamada “ardiye hizmeti” verir ve vedia (saklama) hükümleri uyarınca malın fiziki bütünlüğünü korumak, hava şartlarına karşı önlem almak (örneğin branda örtmek) zorundadır.
Hizmet Gecikmesinde Tazminat
Deniz taşımacılığında zaman, doğrudan navlun ve kira maliyeti demektir. Liman hizmet sözleşmelerinde operasyonların taahhüt edilen sürede bitirilememesi zincirleme hukuki uyuşmazlıklara yol açar.
- Gecikme (Delay): Liman işleticisinin vinç arızası, işçi grevi (liman kaynaklı), yönetimsel hatalar veya ekipman yetersizliği nedeniyle yükleme/boşaltma operasyonunu yavaş yürütmesi durumunda gemi limanda fazladan beklemek zorunda kalabilir.
- Tazminat Sorumluluğu: Gemi yolculuk çarterinde (voyage charter) ise bu gecikme nedeniyle donatan ile kiracı arasında Sürastarya (Demurrage) uyuşmazlığı doğar. Eğer kiracı, limanın kusuru veya yavaşlığı nedeniyle donatana sürastarya tazminatı ödemek zorunda kalırsa, ödediği bu zararı “hizmetin gereği gibi ifa edilmemesi” esasına dayanarak liman işleticisine rücu edebilir (geri isteyebilir). Zaman çarterinde ise kiracının uğradığı süre kaybı zararları limandan talep edilir.
Liman Yönetmeliği
Liman hizmet sözleşmeleri tamamen serbest iradeyle yürütülen özel hukuk sözleşmeleri gibi görünse de, aslında kamu hukukunun çok sıkı denetimi altındadır. Türkiye’deki tüm liman operasyonları, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yürürlüğe konulan Limanlar Yönetmeliği’ne tabiidir.
- Yönetmeliğin Emredici Rolü: Limanlar Yönetmeliği; gemilerin liman idari sahasındaki seyir güvenliğini, demirleme yerlerini, kılavuz kaptan (pilot) ve römorkör alma zorunluluklarını, tehlikeli yüklerin limana kabul şartlarını ve çevre kirliliğini önleme kurallarını emredici olarak düzenler.
- Sözleşmeye Etkisi: Liman hizmet sözleşmesindeki hiçbir hüküm, Limanlar Yönetmeliği’ne aykırı olamaz. Örneğin, yönetmeliğin zorunlu kıldığı kılavuz kaptan alma kuralını taraflar sözleşmeyle ortadan kaldıramazlar. Bir kaza anında, tarafların sözleşmedeki maddelerinden önce Limanlar Yönetmeliği’ndeki emniyet kurallarına uyup uymadıklarına bakılır.