Limited şirketler, sermaye şirketi olmalarına rağmen ortaklar arasındaki kişisel güven ilişkisinin ön planda olduğu, “şahıs unsuru ağır basan sermaye şirketleri” olarak tanımlanır. Bu yapı gereği, ortaklar arasındaki uyuşmazlıklar şirketin işleyişini doğrudan etkileyebilir. Türk Ticaret Kanunu, bu gibi durumlarda şirketin devamlılığını korumak ve ortakların haklarını gözetmek amacıyla “ortaklıktan çıkma” ve “çıkarılma” kurumlarını detaylı bir şekilde düzenlemiştir. Ortaklıktan ayrılma süreci, hem ayrılan ortağın mali haklarının korunmasını hem de şirketin sermaye yapısının sarsılmamasını gerektiren hassas bir dengedir.
Limited Şirketten Çıkma
Limited şirketlerde çıkma hakkı, ortağın tek taraflı irade beyanıyla veya mahkeme kararıyla ortaklık sıfatına son vermesidir. Anonim şirketlerden farklı olarak limited şirketlerde ortakların şirketten çıkması daha geniş imkanlara bağlanmıştır. Bunun temel nedeni, limited şirket ortaklarının paylarını devretmelerinin anonim şirketlere göre daha zor olması ve ortağın şirkete hapsolmasının engellenmesi düşüncesidir. Çıkma hakkı, “sözleşmeye dayalı çıkma” ve “haklı sebeple çıkma” olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.
Şirket Sözleşmesinde Öngörülen Sebebe Dayanarak Çıkma
TTK m. 638/1 uyarınca, limited şirket ortakları şirket sözleşmesine koyacakları hükümlerle, ortaklara herhangi bir haklı sebep göstermeksizin çıkma hakkı tanıyabilirler. Bu, sözleşme özgürlüğü ilkesinin bir yansımasıdır.
- Sözleşme Hükmünün Niteliği: Şirket sözleşmesinde çıkma hakkı belirli şartlara (örneğin; belirli bir süre ortak kalmış olma, belirli bir ciro hedefine ulaşılamaması vb.) bağlanabileceği gibi, tamamen serbest de bırakılabilir.
- Kullanım Usulü: Sözleşmede öngörülen çıkma hakkı, kural olarak ortağın şirkete yapacağı yazılı bir irade beyanıyla kullanılır. Bu beyan ulaştığı andan itibaren ortaklık sıfatı sona ermez; sürecin tescil ve ilan edilmesi, ayrıca payın akıbetinin belirlenmesi gerekir.
- Sınırlamalar: Sözleşmeye konulan çıkma hükümleri, şirketin sermayesinin korunması ilkesine aykırı olamaz. Ayrılma akçesinin ödenmesi noktasında şirketin kullanılabilir özkaynaklarının bulunması şarttır.
Haklı Sebebe Dayanarak Çıkma
Eğer şirket sözleşmesinde bir çıkma hükmü yoksa veya sözleşmedeki şartlar oluşmamışsa, her ortak TTK m. 638/2 uyarınca “haklı sebeplerin varlığı halinde” şirketten çıkmak için dava açabilir.
- Haklı Sebep Kavramı: Kanun haklı sebebin tanımını yapmamış, bu görevi öğreti ve yargı kararlarına bırakmıştır. Yargıtay uygulamalarına göre; ortaklar arasındaki şiddetli geçimsizlik, şirketin sürekli zarar etmesi, kâr payının uzun süre dağıtılmaması, ortağın yönetimden dışlanması, bilgi alma ve inceleme haklarının ihlal edilmesi haklı sebep teşkil edebilir.
- Dava Süreci: Haklı sebeple çıkma bir dava yoluyla gerçekleştirilir. Davacı ortak, mahkemeden ortaklıktan çıkmasına izin verilmesini talep eder. Mahkeme, ileri sürülen sebepleri inceler ve bu sebeplerin ortaklık ilişkisini çekilmez hale getirip getirmediğine karar verir.
- İhtiyati Tedbirler: Çıkma davası sürerken mahkeme, davacı ortağın şirketteki hak ve yükümlülüklerinin (oy hakkı, yönetim yetkisi vb.) dondurulmasına veya ortağın haklarının korunmasına yönelik tedbir kararları verebilir.
Çıkmaya Katılma
Limited şirketlerde “çıkmaya katılma” (TTK m. 639), ortaklık yapısının dengelenmesi amacıyla getirilmiş çok kritik bir müessesedir. Bir ortağın çıkma talebinde bulunması veya çıkma davası açması durumunda, diğer ortakların da benzer haklardan yararlanmasını sağlar.
- Bildirim Yükümlülüğü: Şirket müdürleri, bir ortağın şirketten çıkma talebinde bulunduğunu veya dava açtığını gecikmeksizin diğer tüm ortaklara bildirmek zorundadır.
- Katılma Hakkının Kullanımı: Diğer ortaklar, bu bildirimi aldıkları tarihten itibaren 3 ay içinde;
- Eğer sözleşmede öngörülen bir sebep varsa, bu sebebe dayanarak çıkma taleplerini şirkete iletebilirler.
- Dava açılmışsa, kendileri de haklı sebebe dayanarak çıkma davası açabilir veya açılmış olan davaya katılabilirler.
- Amaç: Bu kuralın temel amacı, bir ortağın ayrılmasıyla şirketin mali veya idari yapısının değişmesinden çekinen diğer ortakların da aynı koşullarla gemiyi terk etmesine imkan tanımaktır. Bu yol seçildiğinde tüm ayrılan ortaklar arasında eşitlik ilkesi gözetilir.
Limited Şirketten Çıkarma
Çıkarma, ortağın rızası dışında ortaklık sıfatının şirket veya mahkeme tarafından sona erdirilmesidir. Çıkarma, “ortaklık kararıyla çıkarma” ve “mahkeme kararıyla çıkarma” olmak üzere ikiye ayrılır.
Ortaklık Kararıyla Çıkarma
TTK m. 640/1 uyarınca, bir ortağın şirketten çıkarılabilmesi için şirket sözleşmesinde bu konuda açık bir hüküm bulunmalıdır.
- Sözleşmedeki Sebepler: Sözleşmede “rakip bir şirket kurmak”, “şirket sırlarını ifşa etmek” veya “belirli bir sermaye borcunu ifa etmemek” gibi spesifik çıkarma sebepleri öngörülebilir.
- Genel Kurul Kararı: Çıkarma kararı genel kurul tarafından alınır. Bu karar için temsil edilen oyların en az üçte ikisinin ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğunun olumlu oyu gerekir (TTK m. 621).
- İptal Davası Hakkı: Şirketten çıkarılan ortak, kararın kendisine noter aracılığıyla tebliğinden itibaren 3 ay içinde kararın iptali için dava açabilir. Bu süre içinde dava açılmazsa çıkarma kararı kesinleşir.
Mahkeme Kararıyla Çıkarma
Şirket sözleşmesinde herhangi bir çıkarma sebebi öngörülmemiş olsa bile, şirket “haklı sebeplerin varlığı halinde” bir ortağın çıkarılması için mahkemeye başvurabilir (TTK m. 640/3).
- Davanın Açılması: Çıkarma davası açılabilmesi için genel kurulun bu yönde bir karar alması gerekir. Bu dava, şirket tarafından çıkarılmak istenen ortağa karşı açılır.
- Haklı Sebepler: Ortağın şirkete sadakat borcuna aykırı davranması, şirketin ticari itibarını zedelemesi, diğer ortaklarla çalışmayı imkansız kılan tutumlar sergilemesi haklı sebep sayılabilir.
- Yargılama Usulü: Mahkeme, ortağın davranışlarının şirketin devamlılığı için oluşturduğu riski tartar. Çıkarma davası, ortaklıktan çıkarma gibi en son çare (ultima ratio) olarak uygulanmalıdır.
Ayrılma Akçesi
Limited şirketten ayrılan (çıkan veya çıkarılan) ortağın en temel hakkı “ayrılma akçesi”dir. Ortaklık payının ekonomik karşılığı olan bu ödeme, ortağın şirkette kalan emeğinin ve sermayesinin bedelidir.
- Hesaplama Yöntemi: TTK m. 641 uyarınca, ayrılma akçesi ortağın payının gerçek değerine göre hesaplanır. Şirket sözleşmesinde farklı bir hesaplama yöntemi öngörülebilir ancak bu yöntem ortağın payının değerini fahiş şekilde düşürmemelidir. Gerçek değer hesaplanırken şirketin mal varlığı, pazar değeri ve gelecek beklentileri dikkate alınır.
- Ödeme Şartları: Ayrılma akçesinin ödenebilmesi için şu şartlardan birinin varlığı gerekir:
- Şirketin bu ödemeyi yapabilecek kullanılabilir özkaynaklarının olması.
- Ayrılan ortağın paylarının devredilebilir olması.
- Şirket sermayesinin, bu ödeme nedeniyle azaltılması (sermaye azaltımı prosedürü).
- Ödeme Zamanı ve Temerrüt: Eğer şirketin özkaynakları yeterli değilse, ödeme ertelenebilir. Ancak ödeme yapılmadığı sürece ayrılan ortağın şirket üzerindeki alacak hakkı devam eder ve bu alacağa faiz işletilir.
Sonuç ve Stratejik Önem
Limited şirketlerde çıkma ve çıkarma süreçleri, sadece bir ortaklık kaybı değil, aynı zamanda ciddi bir mali yükümlülük ve idari değişim sürecidir. Çıkma davası açacak bir ortağın “haklı sebepleri” doğru delillendirmesi ne kadar önemliyse, bir ortağı çıkarmak isteyen şirketin de “usul kurallarına” (toplantı ve karar nisapları, tebligatlar) uyması o kadar kritiktir.
Ayrılma akçesinin gerçek değer üzerinden tespiti genellikle bilirkişi incelemesini gerektirir ve davanın en çekişmeli kısmını oluşturur. Bu süreçlerin profesyonel bir hukuk bürosu tarafından yönetilmesi; hem şirketin sermaye yapısının korunması hem de ortağın alacağına eksiksiz kavuşması açısından hayati önem taşır.
Limited şirketinizdeki ortaklık yapısını düzenlemek, şirket sözleşmesine çıkma/çıkarma hükümleri eklemek veya mevcut bir uyuşmazlıkta dava sürecini başlatmak için uzman ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.