Türk yargı sisteminde son yıllarda yaşanan en büyük dönüşümlerden biri olan arabuluculuk, ticari hayatın hızına ayak uyduramayan hantal yargılama süreçlerine alternatif olarak getirilmiştir. 1 Ocak 2019 tarihinden itibaren yürürlüğe giren ve 2025-2026 yıllarında kapsamı daha da genişletilen ticari davalarda zorunlu arabuluculuk, artık iş dünyası için bir “seçenek” değil, mahkemeye gitmeden önce tamamlanması gereken yasal bir “zorunluluk”tur.
Bu rehberde, ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk sürecinin nasıl işlediğini, hangi davaların bu kapsama girdiğini ve sürecin taraflara sağladığı avantajları güncel mevzuat ışığında detaylandıracağız.
Hangi Ticari Davalarda Arabuluculuk Zorunlu?
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 5/A maddesi uyarınca, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepli ticari davalarda arabuluculuk zorunludur.
Kapsama Giren Temel Uyuşmazlıklar:
- Alacak Davaları: Ticari defter ve kayıtlara dayanan alacaklar, mal ve hizmet satışından doğan fatura alacakları.
- Tazminat Davaları: Ticari sözleşmelerin ihlalinden doğan tazminatlar, haksız rekabetten kaynaklanan maddi-manevi tazminat talepleri.
- Kambiyo Senetleri: Çek, bono ve poliçeye dayanan alacak davaları.
- Fikri Mülkiyet: Marka, patent ve telif haklarından doğan tazminat talepleri.
- Bankacılık ve Sigorta: Sigorta rücu davaları, kredi sözleşmelerinden kaynaklanan paraya dayalı talepler.
İstisnalar: İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz kararları veya icra takibine yapılan itirazın iptali davalarında (icra hukuku özelindeki bazı tartışmalar saklı kalmak kaydıyla) süreç farklı işleyebilir. Ancak genel kural, uyuşmazlığın sonunda bir para ödemesi isteniyorsa arabuluculuğun şart olduğudur.
Dava Şartı Arabuluculuk Nedir?
“Dava şartı arabuluculuk”, bir uyuşmazlığın mahkeme huzuruna taşınabilmesi için kanunen yerine getirilmesi gereken ön koşuldur. Eğer bir ticari uyuşmazlık zorunlu arabuluculuk kapsamındaysa ve taraflar bu süreci tüketmeden doğrudan dava açarsa, mahkeme davayı hiçbir inceleme yapmadan “dava şartı yokluğu” nedeniyle usulden reddeder.
Arabuluculuk, tarafların arasındaki uyuşmazlığı, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin (arabulucu) rehberliğinde, iletişim kurarak çözmeye çalıştıkları bir dostane çözüm yöntemidir. Arabulucu bir hakim değildir; karar vermez, sadece tarafların ortak paydada buluşmasını kolaylaştırır.
Başvuru Süreci ve Seçilen Arabulucu
Arabuluculuk süreci, taraflardan birinin (genellikle alacaklının) adliyelerdeki Arabuluculuk Bürolarına başvurmasıyla başlar.
- Yetki: Başvuru, uyuşmazlığın çözümünde yetkili olan mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır.
- Arabulucunun Belirlenmesi: Taraflar üzerinde anlaştıkları bir arabulucuyu büroya bildirebilirler. Eğer bir isim üzerinde uzlaşma sağlanamazsa, sistem (UYAP) üzerinden uzmanlık alanı “Ticaret Hukuku” olan bir arabulucu otomatik olarak atanır.
- Davet: Atanan arabulucu, taraflara ulaşarak ilk toplantı gününü ve saatini belirler. Günümüzde bu toplantılar fiziki olarak yapılabildiği gibi, tarafların onayı ile telekonferans veya video konferans (uzaktan) yoluyla da gerçekleştirilebilmektedir.
Anlaşma ve Anlaşamama Tutanağı
Arabuluculuk süreci sonunda arabulucu bir “Son Tutanak” düzenler. Bu tutanak sürecin kaderini belirler.
Anlaşma Tutanağı (İlam Niteliğinde Belge)
Taraflar bir noktada uzlaşırsa, hazırlanan anlaşma belgesi mahkeme ilamı (kararı) gücündedir.
- İcra Edilebilirlik: Taraflar anlaşılan tutarı ödemezse, alacaklı bu tutanakla doğrudan icra takibi başlatabilir. Tekrar dava açılmasına gerek yoktur.
- Kesinlik: Anlaşma sağlanan konular hakkında bir daha dava açılamaz. Bu, hukuki barışı kesin olarak sağlar.
Anlaşamama Tutanağı
Taraflar el sıkışamazsa arabulucu “anlaşamama tutanağı” tutar. Bu belge, dava açmak isteyen taraf için bir “vize” niteliğindedir. Dava dilekçesinin ekinde bu tutanağın aslı (veya e-imzalı sureti) sunulmak zorundadır.
– Süre ve Ücret
Ticari hayatta zaman paradır. Arabuluculuğun en büyük avantajı, yıllarca sürebilecek bir davanın haftalar içinde sonuçlanmasıdır.
- Süre: Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren 6 hafta içinde süreci sonuçlandırmak zorundadır. Zorunlu hallerde bu süre en fazla 2 hafta daha uzatılabilir. Yani toplamda 8 haftada süreç kesinleşir.
- Ücret: * Anlaşma Halinde: Arabuluculuk ücreti, anlaşılan tutar üzerinden “Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi”ne göre (nispi oranlarla) belirlenir ve aksine karar verilmedikçe taraflarca eşit ödenir.
- Anlaşamama Halinde: Eğer taraflar masadan çözüm bulamadan kalkarsa, arabulucunun yaptığı 2 saatlik çalışma ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. Bu miktar, ileride açılacak davada haksız çıkan taraftan yargılama gideri olarak tahsil edilir.
Arabuluculuk Başarısız Olursa Ne Olur?
Arabuluculukta anlaşma sağlanamaması bir kayıp değildir, sadece uyuşmazlığın mahkeme yoluyla çözüleceği anlamına gelir. Ancak bu aşamada dikkat edilmesi gereken bazı kritik noktalar vardır:
- Gizlilik İhlali: Arabuluculuk görüşmelerinde tarafların birbirine sunduğu teklifler, kabul ettiği kusurlar veya sunduğu belgeler (gizlilik ilkesi gereği) mahkemede delil olarak kullanılamaz. Arabulucu da bu davada tanık olarak dinlenemez.
- Toplantıya Katılmamanın Cezası: Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmazsa, ileride açılacak davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretine hükmedilmez. Bu, kanunun tarafları masaya oturmaya zorladığı en güçlü yaptırımdır.