Deniz ticareti, yüksek hız, küresel lojistik ağlar ve anlık kararlar üzerine kuruludur. Bu dinamik sektörde, hukuki istikrarın sağlanması ve uyuşmazlıkların bir an önce çözüme kavuşturulması amacıyla kanun koyucular, genel borçlar hukukuna kıyasla çok daha kısa ve katı hak düşürücü süreler ile zamanaşımı süreleri öngörmüşlerdir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası konvansiyonlar çerçevesinde şekillenen deniz hukuku zamanaşımı süreleri, alacağın niteliğine göre büyük farklılıklar gösterir. Deniz hukukunda bir günün dahi gecikmesi, milyonlarca dolarlık bir alacağın tamamen silinmesine yol açabilir.
Navlun Alacaklarında Zamanaşımı
Navlun sözleşmeleri, yolculuk çarteri ve zaman çarteri sözleşmelerinden doğan her türlü alacak (navlun bedeli, sürastarya/demurrage bedeli, gemi kira bedeli/hire veya ölü yük navlunu), Türk Ticaret Kanunu uyarınca özel bir zamanaşımı rejimine tabidir.
Süre: TTK m. 1246 uyarınca, deniz ticaretindeki sözleşmesel ilişkilerden doğan alacaklar 1 yıl içinde zamanaşımına uğrar.
Sürenin Başlangıcı: Bu 1 yıllık süre, alacağın muaccel (ödenebilir) olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar. Örneğin; sürastarya (demurrage) alacaklarında süre, kural olarak yükleme veya boşaltma operasyonunun bittiği ve sürastarya faturasının tebliğ edilebilir hale geldiği andan itibaren hesaplanır. Zaman çarterinde ise ödenmeyen her bir kira periyodu için o periyodun vade gününden itibaren süre işlemeye başlar.
Çatma Davalarında Süre
İki veya daha fazla geminin çarpışması (çatma), deniz ticaret hukukunun en ağır haksız fiil konularından biridir. Çatma neticesinde meydana gelen gemi hasarları, yük ziyanı veya can kayıplarına ilişkin tazminat talepleri uluslararası kurallarla sınırlandırılmıştır.
Süre: Hem TTK m. 1290 hem de 1910 tarihli Çatma Konvansiyonu uyarınca, çatmadan doğan tazminat davaları 2 yıllık zamanaşımına tabidir.
Sürenin Başlangıcı: 2 yıllık süre, çatma olayının meydana geldiği günden itibaren işlemeye başlar.
Rücu Davaları: Çatma nedeniyle üçüncü kişilere (örneğin kazada yaralanan yolculara veya yük sahiplerine) tazminat ödeyen donatanın, diğer kusurlu donatana açacağı rücu davasında zamanaşımı süresi 1 yıldır ve bu süre ödemenin yapıldığı tarihten itibaren başlar.
Kurtarma Alacaklarında Süre
Denizde tehlikeye maruz kalmış bir gemiye veya yüke verilen kurtarma hizmetleri, deniz hukukunun en köklü kurumlarındandır. Başarıyla sonuçlanan bir kurtarma operasyonu sonrasında kurtarıcının talep edeceği kurtarma ücreti (salvage reward) de katı bir süreye bağlanmıştır.
Süre: 1989 Uluslararası Kurtarma Sözleşmesi (Salvage Convention) ve TTK m. 1318 uyarınca, kurtarma ve yardım ücretine ilişkin davaların 2 yıl içinde açılması gerekir.
Sürenin Başlangıcı: Bu süre, kurtarma ve yardım operasyonunun sona erdiği günden itibaren başlar. Eğer taraflar arasında kurtarma ücretinin belirlenmesi için bir tahkim süreci (örneğin Lloyds Open Form – LOF tahkimi) yürütülüyorsa, zamanaşımı sürelerinin takibi ve gerektiğinde süre uzatım (time extension) anlaşmaları yapılması hayati önem taşır.
Yük Hasarında Zamanaşımı
Deniz yoluyla taşınan malların ıslanması, kırılması, kaybolması veya geç teslim edilmesinden doğan tazminat talepleri, deniz ticaretinde en sık karşılaşılan dava türleridir. Bu alandaki süreler, alacaklıyı en çok yanıltan ve hak kaybına uğratan alanların başında gelir.
Süre: Hague-Visby Kuralları ve TTK m. 1188 uyarınca, taşıyanın sorumluluğuna dayanan yük hasarı ve ziyaı davaları 1 yıllık zamanaşımına tabidir.
Sürenin Başlangıcı: Süre, malın teslim edildiği veya teslim edilmesi gereken tarihten itibaren başlar.
Gizli Hasar İhbar Süresi ile Karıştırılmamalıdır: Uygulamada en sık yapılan hata, gizli hasarlarda taşıyana yapılması gereken 3 günlük “hasar bildirim süresi” (ihbar süresi) ile 1 yıllık “dava açma süresinin” karıştırılmasıdır. Yük teslim alındıktan sonra 3 gün içinde hasar ihbarı yapılmış olsa dahi, 1 yıl içinde dava açılmaz veya icra takibi başlatılmazsa alacak hakkı tamamen düşer.
Zamanaşımının Kesilmesi
Genel borçlar hukukunda (TBK m. 154) zamanaşımını kesen haller deniz hukukunda da geçerlidir. Ancak deniz ticaretinin uluslararası doğası gereği bazı özel durumlar söz konusudur.
Zamanaşımını Kesen Haller: Borçlunun borcu ikrar etmesi (kabul etmesi), alacaklının mahkemede dava açması, icra takibi başlatması veya tahkime başvurması zamanaşımını keser. Zamanaşımı kesilince, süre baştan itibaren yeniden işlemeye başlar.
Süre Uzatım Anlaşmaları (Time Extension): Uluslararası denizcilik pratiğinde, özellikle P&I kulüpleri ile yük sahipleri veya donatanlar arasında uyuşmazlık müzakere edilirken zamanaşımının dolmasına az bir süre kala yazılı olarak “Süre Uzatımı” (Time Extension) verilir. Örneğin borçlu taraf, “Zamanaşımı süresini 3 ay süreyle uzatmayı kabul ediyoruz” şeklinde yazılı beyanda bulunursa, bu süre zarfında dava açılması gerekmez. Bu uygulama deniz hukukuna özgü çok yaygın bir pratik kolaylıktır.
Süre Kaçırılırsa Ne Olur?
Deniz hukukunda zamanaşımı sürelerinin kaçırılması, alacağın sadece “eksik borç” haline gelmesine değil, pratikte alacağın tamamen tahsil edilemez kılınmasına yol açar.
- Def’i Hakkı: Zamanaşımı süresi geçtikten sonra açılan bir davada, davalı taraf “zamanaşımı def’inde” bulunursa hakim davayı esasa girmeden, süre yönünden reddeder.
- Gemi Haczi Hakkının Kaybı: Gemi adamı ücretleri veya kurtarma alacakları gibi gemi üzerinde kanuni rehin hakkı (lien) veren alacaklarda, zamanaşımı süresinin geçmesiyle birlikte gemiyi ihtiyati hacizle bağlatma hakkı da ortadan kalkar.
- Rücu İmkanının Ortadan Kalkması: Süresinde dava açmayan bir sigorta şirketi veya acente, rücu etmek istediği asıl kusurlu tarafa (örneğin fiili taşıyana) karşı haklarını tamamen kaybeder ve mali zarar doğrudan kendisinde kalır.