Türleri ve Tarafların Yükümlülükleri
Deniz ticareti, küresel tedarik zincirinin omurgasını oluştururken, bu trafiğin hukuki zeminini Çarter (Charter) Sözleşmeleri belirler. Bir geminin ticari olarak nasıl kullanılacağı, yakıt masraflarını kimin ödeyeceği ve geminin idaresinin kimde olacağı gibi temel soruların yanıtı bu sözleşmelerde gizlidir. Türk Ticaret Kanunu (TTK) sistematiğinde “Gemi Kira Sözleşmesi” ve “Navlun Sözleşmesi” başlıkları altında düzenlenen bu yapılar, deniz hukukunun en teknik ve uyuşmazlığa açık alanlarından biridir.
Çarter Sözleşmesinin Tanımı
Genel anlamıyla çarter sözleşmesi; gemi sahibi (donatan) ile kiracı (charterer) arasında yapılan, geminin tamamının veya bir kısmının, belirli bir süre veya belirli bir sefer için bir bedel karşılığında tahsis edilmesini konu alan sözleşmedir.
Ancak hukuk tekniği açısından her “çarter” bir kira sözleşmesi değildir. Bazı çarter türlerinde sadece gemi tahsis edilirken, bazılarında gemiyle birlikte denizcilik hizmeti (mürettebat, yakıt vb.) de sunulur. Bu nedenle çarter sözleşmelerini anlamak için, geminin “zilyetliğinin” ve “yönetiminin” kimde olduğunu iyi analiz etmek gerekir.
Zaman Çarteri (Time Charter)
Zaman çarteri, geminin donatılmış bir şekilde, belirli bir süre boyunca (örneğin 6 ay veya 2 yıl) kiracıya tahsis edilmesidir. Bu sözleşme türünde geminin mülkiyeti ve teknik yönetimi (mürettebat, bakım-onarım) donatanda kalırken, geminin ticari yönetimi kiracıya geçer.
Tarafların Yükümlülükleri:
- Donatan: Gemiyi denize ve yola elverişli halde bulundurmak, mürettebatın ücretlerini ödemek ve geminin teknik güvenliğini sağlamakla yükümlüdür.
- Kiracı: Gemiyi sözleşmede kararlaştırılan coğrafi sınırlar içinde çalıştırmak, yakıt (bunker), liman masrafları ve kanal geçiş ücretleri gibi değişken maliyetleri üstlenmek ve kira bedelini (hire) zamanında ödemekle yükümlüdür.
Kritik Kavram: Off-Hire (Kira Dışı Kalma) Zaman çarterinde gemi, donatandan kaynaklanan bir sebeple (örneğin makine arızası veya mürettebat grevi) çalışamaz hale gelirse, kiracı bu süre zarfında kira ödememe hakkına sahip olur. Bu durum “off-hire” olarak adlandırılır ve uyuşmazlıkların merkezinde yer alır.
Yolculuk Çarteri (Voyage Charter)
Yolculuk çarteri, geminin belirli bir limandan diğerine bir veya birkaç sefer için kiracıya tahsis edilmesidir. Burada kiracı belirli bir süre için değil, belirli bir “taşıma işi” için ödeme yapar. Bu bedele navlun denir.
Tarafların Yükümlülükleri:
- Donatan: Gemiyi belirtilen tarihte (laycan) yükleme limanında hazır etmek, yükü emniyetli bir şekilde taşımak ve boşaltma limanına ulaştırmakla yükümlüdür. Yakıt dahil tüm operasyonel giderler kural olarak donatana aittir.
- Kiracı: Yükü sözleşmede belirtilen süreler içinde gemiye teslim etmek ve navlun bedelini ödemekle yükümlüdür.
Kritik Kavram: Laytime ve Demurrage (Starya ve Sürastarya) Yükleme ve boşaltma için tanınan süreye “starya” denir. Eğer kiracı yüklemeyi bu sürede bitiremezse, gemiyi beklettiği her gün için donatana “sürastarya” (demurrage) adı verilen bir tazminat öder.
Çıplak Tekne Çarteri (Bareboat Charter)
Bu sözleşme türü, hukuken saf bir “kira” sözleşmesidir. Donatan, gemiyi boş olarak (mürettebatsız ve yakıtsız) kiracıya devreder. Geminin hem teknik hem de ticari yönetimi tamamen kiracıya geçer.
Tarafların Yükümlülükleri:
- Donatan: Gemiyi sözleşmeye uygun, denize elverişli ve boş olarak teslim etmekle yükümlüdür. Teslimden sonra gemi üzerindeki kontrolü tamamen biter.
- Kiracı: Geminin donatanı (disponent owner) gibi hareket eder. Kaptan ve mürettebatı kendi işe alır, geminin sigortasını yaptırır, tüm masrafları üstlenir ve kira süresi sonunda gemiyi aldığı gibi iade eder.
Hukuki Not: Çıplak tekne kiralamalarında gemi, kiracının borçları nedeniyle haczedilebilir ve kiracı bu süreçte geminin “donatanı” sıfatıyla üçüncü kişilere karşı sorumlu olur.
Navlun Sözleşmesinden Farkı
Deniz ticaret hukukunda her çarter sözleşmesi bir navlun sözleşmesi değildir. Türk Ticaret Kanunu bu ayrımı keskin çizgilerle yapar:
Kapsam: Navlun sözleşmesinde asıl olan “yükün taşınması”dır; gemi sadece bir araçtır. Çarter sözleşmesinde (özellikle zaman ve çıplak tekne) asıl olan “geminin tahsisi”dir.
Sorumluluk: Navlun sözleşmesinde taşıyan, yükün ziya ve hasarından TTK’daki emredici hükümler uyarınca sorumludur. Zaman çarterinde ise sorumluluk dağılımı sözleşme serbestisi çerçevesinde şekillenir.
Kırkambar Sözleşmesi: Bir geminin sadece bir kısmının (örneğin 3-5 konteynerlik alanın) kiralanması navlun sözleşmesidir. Geminin tamamının veya belirli bir ambarının tahsisi ise “çarter” niteliğindedir.
Standart Çarter Formları
Deniz ticareti küresel olduğu için her seferinde yeni bir sözleşme yazmak yerine, uluslararası kabul görmüş standart formlar kullanılır. Bu formlar genellikle BIMCO (Baltic and International Maritime Council) ve ASBA gibi kuruluşlar tarafından hazırlanır.
- GENCON: Yolculuk çarteri için dünyada en çok kullanılan standart formdur.
- NYPE (New York Produce Exchange): Zaman çarteri sözleşmelerinde endüstri standardı olarak kabul edilir.
- BARECON: Çıplak tekne kiralamaları için tercih edilen temel formdur.
- SHELLVOY / BPVOY: Petrol ve tanker taşımacılığına özel hazırlanan, petrol devlerinin kullandığı formlardır.
Bu formlar matbu olsa da, taraflar “Rider Clauses” (Ek Maddeler) ekleyerek sözleşmeyi kendi ihtiyaçlarına göre özelleştirirler. Hukuki uyuşmazlıkların çoğu bu ek maddelerin yorumlanmasından doğar.