Küresel ticaretin en büyük paradoksu, büyüme hedefleri ile ödeme riskleri arasındaki dengedir. Bir ihracatçı için yeni bir pazara girmek ne kadar heyecan vericiyse, tanımadığı bir alıcıya vadeli mal satmak da o kadar risklidir. Uluslararası ticarette alıcının iflas etmesi, ödeme güçlüğüne düşmesi veya alıcının bulunduğu ülkede çıkan bir savaş nedeniyle paranın transfer edilememesi gibi riskler, işletmelerin finansal dengesini sarsabilir.
İşte bu noktada İhracat Kredi Sigortası, ihracatçının en önemli hukuki ve finansal kalkanı olarak devreye girer. Türkiye’de bu alandaki ana aktör olan Türk Eximbank, sunduğu sigorta programları ile ihracatçıların alacaklarını teminat altına alırken, onlara rekabet gücü kazandırmaktadır. Bu rehberde, ihracat kredi sigortasının işleyişini, Türk Eximbank uygulamalarını ve tazminat süreçlerinin hukuki boyutlarını inceleyeceğiz.
İhracat Kredi Sigortası Nedir?
İhracat kredi sigortası, ihracatçının mal veya hizmet satışından doğan vadeli alacaklarının, alıcıdan kaynaklanan ticari veya alıcının ülkesinden kaynaklanan siyasi riskler nedeniyle ödenmemesi durumuna karşı sağlanan bir teminattır.
Bu sigorta sadece bir “hasar tazmin” mekanizması değildir. Aynı zamanda şu üç temel işlevi yerine getirir:
- Risk Yönetimi: Alıcıların kredibilitesi sigorta kuruluşu tarafından izlenir.
- Finansman Kolaylığı: Sigortalanmış alacaklar, bankalar nezdinde teminat olarak kabul edilir ve nakde çevrilmesi (iskonto edilmesi) kolaylaşır.
- Pazar Genişlemesi: İhracatçı, alacakları sigortalı olduğu için tanımadığı pazarlarda “açık hesap” veya “vadeli” satış yapma cesareti bulur.
Türk Eximbank’ın Sunduğu Ürünler
Türkiye’nin resmi ihracat destek kuruluşu olan Türk Eximbank, ihracatçının ihtiyacına göre farklı poliçe türleri sunar. 2026 yılı itibarıyla en yaygın kullanılan ürünler şunlardır:
- Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası: Genellikle 360 güne kadar vadeli satışları kapsar. İhracatçının tüm sevkiyatlarını (tüm portföyünü) kapsayan “bütün ciro” esasına dayanır.
- Orta ve Uzun Vadeli Sigorta: Yatırım malları, makineler veya yurt dışı müteahhitlik hizmetleri gibi geri ödemesi yıllara yayılan işlemler için kurgulanmıştır.
- Spesifik Sigorta: Tek bir büyük satışın veya belirli bir projenin riskini teminat altına almak isteyen ihracatçılar için özelleştirilmiş poliçelerdir.
Hangi Riskler Kapsamda?
İhracat kredi sigortası, riskleri genel olarak iki ana grupta toplar:
A. Ticari Riskler
Doğrudan alıcının ekonomik durumu ile ilgilidir:
- İflas veya Konkordato: Alıcının hukuken ödeme aczine düşmesi.
- Temerrüt (Ödememe): Alıcının haklı bir nedene dayanmaksızın vadesi gelen borcunu ödememesi.
- Malların Kabul Edilmemesi: Alıcının malları gümrükten çekmemesi veya kabul etmemesi (bu risk genellikle ek primle kapsama alınır).
B. Siyasi Riskler
Alıcının iradesi dışındaki, devletler düzeyindeki olaylardır:
- Transfer Yasağı: Alıcının parası olsa dahi, ülkesindeki döviz sıkıntısı veya yasal kısıtlamalar nedeniyle parayı dışarı transfer edememesi.
- Savaş, İç Karışıklık veya İhtilal: Alıcının ülkesindeki fiziksel veya siyasi karmaşa nedeniyle ödemenin yapılamaması.
- İthalat Yasakları: Sevkiyat sonrası alıcının ülkesinde malın girişine engel olan yeni yasaların çıkması.
Poliçe Koşulları ve Başvuru
Bir ihracatçının Eximbank korumasından yararlanabilmesi için belirli bir prosedürü takip etmesi gerekir:
- Limit Başvurusu: İhracatçı, mal satmak istediği alıcı için Eximbank’tan “alıcı limiti” talep eder. Eximbank, uluslararası istihbarat ağları aracılığıyla alıcıyı inceler ve örneğin “1 milyon USD” limit tanımlar.
- Sevkiyat Bildirimi: İhracatçı yaptığı her yüklemeyi belirlenen süre içinde Eximbank’a bildirmelidir. Bildirilmeyen sevkiyatlar kapsam dışı kalır.
- Prim Ödemesi: Ülke risk grubu ve vadeye göre belirlenen primler ödenir.
- Dürüstlük ve Özen Yükümlülüğü: İhracatçı, basiretli bir tüccar gibi davranmalı, alıcının mali durumundaki bozulmaları takip etmeli ve bildirmelidir. Sözleşmedeki eksiklikler veya malın kusurlu olması nedeniyle ödeme yapılmaması durumunda sigorta devreye girmez.
Tazminat Süreci
Ödeme vadesi geçtiğinde ve borç ödenmediğinde tazminat süreci başlar. Bu süreç hukuki titizlik gerektirir:
- Bekleme Süresi: Genellikle vadeden sonra 4 aylık bir “müdahale/bekleme süresi” öngörülür. Bu sürede Eximbank, alıcıya baskı yaparak tahsilatı denemeye devam eder.
- Başvuru Evrakları: İhracatçı; fatura, konşimento, alıcı ile yapılan yazışmalar ve borcun kabulüne dair belgeleri tam olarak sunmalıdır.
- Ödeme Oranı: Eximbank genellikle hasarın %100’ünü değil, %90’ını karşılar. %10’luk kısım, ihracatçının risk paylaşımı (ko-sigorta) olarak kalır.
- İhtilaf Durumu: Eğer alıcı “mal ayıplıydı, o yüzden ödemiyorum” şeklinde bir ticari itirazda bulunursa, Eximbank uyuşmazlık çözülene kadar tazminat ödemesini askıya alabilir. Bu durumda ihracatçının haklılığını mahkeme veya tahkim kararıyla kanıtlaması gerekebilir.
Rücu Hakkı
Tazminat ödendikten sonra dosya kapanmaz; aksine yeni bir hukuki süreç başlar.
- Alacağın Temliki: Eximbank tazminatı ödediğinde, ihracatçının alıcı üzerindeki alacak hakları hukuken Eximbank’a geçer. İhracatçı, alacak haklarını bankaya temlik ettiğine dair belgeleri imzalar.
- Rücu İşlemi: Eximbank, ödediği tazminatı alıcıdan tahsil etmek için uluslararası avukatlık ağları aracılığıyla alıcının ülkesinde hukuki takip başlatır.
- İhracatçının Sorumluluğu: Eğer tazminat ödendikten sonra, ihracatçının kasten veya ağır kusuruyla süreci yanılttığı (örneğin sahte evrak düzenlediği veya alıcıyla gizli bir anlaşma yaptığı) ortaya çıkarsa, Eximbank ödediği tutarı ihracatçıdan faiziyle birlikte rücu ederek geri alır.